Το Listerine προκαλεί καρκίνο του στόματος;

Μύθος η πραγματικότητα;

Το Listerine είναι αδιαμφισβήτητα ένα από τα πιο πολυσυζητημένα προϊόντα που έχει δεχτεί κατά καιρούς τις πιο μεγάλες επικρίσεις. Και στην Ελλάδα οι μύθοι καλά κρατούν…

Δεν είμαι άνθρωπος που δέχομαι αβασάνιστα ότι λέγεται από τα «μαγικά» χείλη των ελλήνων «καθηγηταράδων» ούτε ότι ακούγεται στα «επιστημονικά» συνέδρια αλλά έχω μάθει στη ζωή μου να ψάχνω. Έκανα, λοιπόν, μια αρκετά μεγάλη έρευνα πάνω στο θέμα.

Η αρχή μου είναι ότι αν θέλεις να μάθεις κάτι ξεκινάς από τη Wikipedia (http://www.wikipedia.org/) μια δωρεάν εγκυκλοπαίδεια ευρέως αποδεκτή.

Στα αρχεία της θα βρείτε το εξής κείμενο από το οποίο μεταφέρω (σε ελεύθερη μετάφραση) μερικά κομμάτια:

Το Listerine υπάρχει από το 1879 και χρησιμοποιούνταν ως αντισηπτικό χειρουργείων , αργότερα ως απολυμαντικό δαπέδων και αγωγή για την γονόρροια. Το 1920 χρησιμοποιήθηκε ως αγωγή για την άσχημη αναπνοή. Μάλιστα το slogan του ήταν: «σκοτώνει τα μικρόβια που προκαλούν την δυσάρεστη αναπνοή».

Από το 1920 μέχρι και σήμερα χρησιμοποιείται ευρέως και είναι από τα πιο γνωστά αντισηπτικά στοματικά διαλύματα στην Αμερική.

Eίναι όμως καρκινογόνο;Για να απαντήσουμε στην ερώτηση αυτή πρέπει πρώτα να δούμε τα συστατικά του.

menthol, thymol, methyl salicylate, eucalyptol ,τα οποία είναι τα ενεργά συστατικά και ethanol η οποία χρησιμοποιείται για τη διάλυση (ρευστοποίηση) των ανωτέρω. Εδώ να σημειώσουμε ότι περιέχουν 21,6% αιθανόλη όλα τα μπουκάλια που έχουν κάποια γεύση και 26,9% αιθανόλη το μπουκάλι με την αρχική φόρμουλα.

Ο Αμερικάνικός Οργανισμός Έλεγχων Προϊόντων και Τροφίμων (http://www.fda.gov/) κατατάσσει όλα τα ενεργά συστατικά του Listerine στην κατηγορία Ι (ασφαλή και αποτελεσματικά) κατά της πλάκας και της ουλίτιδας.

Η Αμερικανική Οδοντιατρική Ομοσπονδία (http://www.ada.og) αλλά και η Αμερικανικό Εθνικό Ινστιτούτο Καρκίνου (http://www.cancer.gov/) συμφωνούν ότι η καθημερινή χρήση στοματικών διαλυμάτων που περιέχουν αλκοόλη ΕΙΝΑΙ ΑΣΦΑΛΗΣ και ΔΕΝ ΠΡΟΚΑΛΕΙ ΚΑΡΚΙΝΟ ΤΟΥ ΣΤΟΜΑΤΟΣ.

Τα παραπάνω στηρίζονται και πιστοποιούνται από συγκεκριμένες έρευνες. Ενδεικτικά αναφέρω τις εξής:

1.J.G. Elmore and R.I. Horowitz ("Oral cancer and mouthwash use: Evaluation of the epidemiologic evidence." Otolaryngol Head Neck Surg. 1995;1(113):253–261)

2.Mashburg et al. ("A Study of the relationship between mouthwash use and oral and pharyngeal cancer." JADA, 1985)

3.Philip Cole, M.D., Dr.P.H, Brad Rodu, D.D.S and Annette Mathisen, Ph.D. ("Alcohol-containing mouthwash and oropharyngeal cancer, a review of the epidemiology" JADA, 2003)

Οι έρευνες αυτές αποδεικνύουν ότι το Listerine δεν έχει καμία σχέση με τον καρκίνο του στόματος.

Μάλιστα το Listerine είναι το μοναδικό στοματικό διάλυμα στην Αμερική το οποίο διατίθεται σε σουπερ μάρκετ και δεν χρειάζεται συνταγογράφηση από τον οδοντίατρο. Μπορεί ο καθένας να το αγοράσει και να το χρησιμοποιεί καθημερινά και κρίνεται απόλυτα ασφαλές για όλους. Επίσης είναι το μοναδικό στοματικό διάλυμα που έχει έγκριση από την Αμερικανική Oδοντιατρική Oμοσπονδία (ADA Seal) ως ασφαλές και αποτελεσματικό και μάλιστα από το 1987.

Πώς όμως προέκυψε ο μύθος ότι το Listerine προκαλεί καρκίνο;

Πολλές φορές σε διαμάχες μου γι’ αυτό το θέμα, η απάντηση που έπαιρνα από τον συνομιλητή μου ήταν «Υπάρχουν έρευνες που αποδεικνύουν ότι το Listerine είναι κακό….». Κάτι σαν την «ίωση» που λένε οι παθολόγοι όταν δεν ξέρουν τι να πουν αλλά ξέρουν ότι θα περάσει.

Τι είδους έρευνες είναι αυτές και τι ακριβώς λένε; Έχει μελετήσει κανείς;

Από το 1979 μέχρι και σήμερα έχουν γίνει 9 επιδημιολογικές μελέτες για τη σύνδεση του καρκίνου του στόματος με το Listerine. Οι 6 από αυτές δεν βρήκαν κάποια ένδειξη ότι υπάρχει συσχέτιση καρκίνου του στόματος και Listerine και οι 3 από αυτές είχαν κάποια θετική ένδειξη ότι ίσως να υπάρχει κάποιος συσχετισμός… η όπως σωστά σχολίασαν για την μελέτη Cancer Research 1991;51:3044-3047 οι Samuel Shapiro, John Castellana and J. Michael Sprafka (American Journal of Epidemiology 1996;144:1091-1095) «κάτι (σαν το στοματικό διάλυμα) που δεν είναι επικίνδυνο μπορεί να παρουσιαστεί σε μια μελέτη ως επικίνδυνο όταν δεν λαμβάνονται επαρκώς υπόψη οι υπόλοιποι επικίνδυνοι παράγοντες».

Η πρώτη μελέτη που συσχέτιζε τα αλκοολούχα στοματικά διαλύματα με τον καρκίνο του στόματος ήταν το 1979. Οι Weaver A, Fleming S, Smith D. (Mouthwash and oral cancer: carcinogen οr coincidence? J Oral Surg 1979;37:250-3.) σε δείγμα 200 ατόμων με καρκίνο του στόματος βρήκαν 11 άτομα τα οποία δεν κάπνιζαν , δεν έπιναν αλκοόλ τα 9 εκ των οποίων χρησιμοποιούσαν στοματικά διαλύματα με 27% αλκοόλη. Δυστυχώς ενώ στα στοιχεία αυτά που παρουσιαστήκαν υπήρχε κάποιο ενδιαφέρον ως προς το ποσοστό, το οποίο ήταν αρκετά υψηλό και ίσως χρειαζόταν περισσότερη έρευνα, τελικώς οι ίδιοι οι συγγραφείς αρκέστηκαν στο να ανακαλέσουν λακωνικά την έρευνα τους λέγοντας ότι τα αποτελέσματα μας δεν μπορούν να αξιολογηθούν στατιστικά καθώς κατά τη μελέτη επαλήθευσης (σύγκρισης) δεν προστέθηκε κανένας ασθενής πλέων των 11 πρώτων.

Το 1983 οι Blot W, Winn D, Fraumeni J. (Oral cancer and mouthwash. J Natl Cancer Inst 1983;70:251-3.) ήρθαν σε επαφή τηλεφωνικά με ασθενείς που συμμετείχαν σε προηγούμενη μελέτη τους που αφορούσε τον συσχετισμό του καρκίνου του στόματος ,του καπνίσματος και τη κατανάλωση αλκοολούχων ποτών. Από τα στατιστικά στοιχεία που πήραν σε δείγμα 70% των ερωτηθέντων προκύπτουν μπερδεμένα αποτελέσματα. Βασικά το συνολικό Relative Rate για τα αλκοολούχα στοματικά διαλύματα ήταν χαμηλό (1,2). Οι ερευνητές κατέληξαν ότι δεν υπάρχει κανένας συσχετισμός καρκίνου του στόματος και στοματικών διαλυμάτων που περιέχουν αλκοόλ σε ασθενείς που κάπνιζαν. Περιέργως, τα αποτελέσματα για τις γυναίκες που δεν κάπνιζαν ήταν ελαφρώς ανεβασμένα (Relative Rate 1,9). Οι ερευνητές δεν βρήκαν συσχετισμό στη δοσολογία των αλκοολούχων στοματικών διαλυμάτων με τον καρκίνο του στόματος. Επίσης δεν δίνονται πληροφορίες για το ποσοστό αλκοόλης των διαλυμάτων που χρησιμοποιήθηκαν ούτε εξετάστηκε ο λόγος για την λήψη αυτών. Τέλος, δεν υπήρξε αντίστοιχη έρευνα για το συσχετισμό καρκίνου το στόματος και στοματικών διαλυμάτων για τα άτομα που κατανάλωναν αλκοόλ και κανένα στοιχείο δεν υπάρχει για τα άτομα που δεν κατανάλωναν αλκοόλ αλλά χρησιμοποιούσαν στοματικά διαλύματα.

Το 1983 οι Wynder E, Kabat G, Rosenberg S, Levenstein M. (Oral cancer and mouthwash use. J Natl Cancer Inst 1983;70:255-60.) σε δείγμα 571 ατόμων με καρκίνο του στόματός και 571 ατόμων για επαλήθευση σε νοσοκομειακό περιβάλλον κατέληξαν ότι δεν υπάρχει συσχετισμός κατανάλωσης στοματικών διαλυμάτων σε καθημερινή βάση και καρκίνο του στόματος για τους άντρες. Παρόλο που δεν εξετάστηκε τι είδους στοματικά διαλύματα λάμβαναν οι ασθενείς, βρέθηκε θετικός συσχετισμός στις γυναίκες που χρησιμοποιούσαν στοματικά διαλύματα με Relative Rate 2,8.

Οι ίδιοι ερευνητές θεωρούν λανθασμένο αυτό το θετικό αποτέλεσμα καθώς δεν εξέτασαν αν οι παραπάνω γυναίκες κάπνιζαν η κατανάλωναν αλκοολούχα ποτά.

Το 1985 οι Mashberg A, Barsa P, Grossman M. (A study of the relationship between mouthwash use and oral and pharyngeal cancer. JADA 1985;110:731-4.) μελέτησαν την υπόθεση συσχετισμού καρκίνου του στόματος και αλκοολούχων στοματικών διαλυμάτων. Σε δείγμα 913 αντρών και 95 ασθενών με καρκίνο του στόματος και όσο αφορά με τη χρήση αλκοολούχων στοματικών διαλυμάτων βρήκαν ότι η ποσότητα αλκοόλης στα στοματικά διαλύματα είναι αντιστρόφως ανάλογη με την πιθανότητα εμφάνισης καρκίνου του στόματος. Παρ’ όλα αυτά, τα αποτελέσματα δεν μπορούν να αξιολογηθούν επιστημονικά καθώς οι ασθενείς ήταν χρόνιοι καπνιστές και καταναλωτές αλκοολούχων ποτών.

Το 1986 οι Young T, Ford C, Brandenburg J. (An epidemiologic study of oral cancer in a statewide network. Am J Otolaryngol 1986;7:200-8.) διενήργησαν μια μελέτη που αφορούσε τον καρκίνο του στόματος σε σχέση με κάποιες συνήθειες. Τα αποτελέσματα ήταν σαφώς αρνητικά σε ότι αφορά τα στοματικά διαλύματα που περιέχουν αλκοόλη . Αξίζει να σημειωθεί ότι περιέργως (ίσως και σκοπίμως;) οι ασθενείς ουδέποτε ρωτήθηκαν για το κάπνισμα και τη κατανάλωση αλκοολούχων ποτών καθώς το δείγμα των 306 ατόμων που είχαν καρκίνο στο στόμα η στο λαιμό «δεν φαίνεται να προήλθε από το κάπνισμα» σύμφωνα με τους παραπάνω επιστήμονες…

Το 1989 οι Kabat G, Hebert J, Wynder E. (Risk factors for oral cancer in women. Cancer Res 1989;49:2803-6.) μελετώντας και επανεξετάζοντας τη μελέτη του Wynder εξέτασαν 125 περιπτώσεις γυναικών.Δεν βρήκαν κανένα συσχετισμό μεταξύ της χρήσης στοματικών διαλυμάτων και καρκίνο του στόματος. Συγκρίνοντας μάλιστα τις δύο αυτές έρευνες κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι περισσότερο ενδιαφέρον στατιστικά έχει ο λόγος για τον οποίο λαμβάνεται το στοματικό διάλυμα παρά αυτό καθαυτό το στοματικό διάλυμα. Το Relative Rate (RR 2,6-3,2) για τις γυναίκες που χρησιμοποιούσαν το στοματικό διάλυμα για να καλύψουν τις δυσοσμία από το τσιγάρο η τα αλκοολούχα ποτά είναι σαφώς ανώτερο από το RR 0,7-0,8 εκείνων που χρησιμοποιούσαν τα διαλύματα για να καλύψουν δυσοσμία που προερχόταν από φαγητό ή άλλους λόγους.

To 1997 οι Morse D, Katz R, Pendrys D, et al. (Mouthwash use and dentures in relation to oral epithelial dysplasia. Oral Oncol 1997;33:338-43.) μελέτησαν την πιθανότητα συσχετισμού στοματικών διαλυμάτων και δυσπλασία του επιθηλίου του στόματος. Σε αυτή τη μελέτη χώρισαν τα αλκοολούχα στοματικά διαλύματα σε 8 κατηγορίες ανάλογα με την ποσότητα αλκοόλ που περιέχουν. Τα συνολικά αποτελέσματα ήταν αρνητικά. Μάλιστα, επιβεβαίωσαν τα αποτελέσματα του Mashberg ότι δηλαδή η ποσότητα αλκοόλης στα στοματικά διαλύματα είναι αντιστρόφως ανάλογη με την πιθανότητα εμφάνισης δυσπλασίας του επιθηλίου του στόματος. Τα ευρήματα δεν άλλαξαν ούτε όταν ολοκληρώθηκε η έρευνα, με τη μελέτη της κατανάλωσης αλκοολούχων ποτών και καπνίσματος.

Το 2001 οι Winn D, Diehl S, Brown L, et al. (Mouthwash in the etiology of oral cancer in Puerto Rico. Cancer Causes Control 2001;12:419-29.) μελετώντας ένα αρκετά μεγάλο δείγμα 342 ασθενών και 512 ατόμων για επαλήθευση σε βάθος χρόνου από τον Δεκέμβριο του 1992 έως το Φεβρουάριο του 1995 δεν βρήκαν κανένα συσχετισμό μεταξύ χρήσης αλκοολούχων στοματικών διαλυμάτων και καρκίνου του στόματος. Η συγκεκριμένη μελέτη έχει και μία παραφωνία. Βρήκαν θετικό αποτέλεσμα συσχετισμoύ σε αυτούς που δεν κάπνιζαν, δεν έπιναν αλλά χρησιμοποιούσαν στοματικά διαλύματα (Relative Rate=2,8).Οι ερευνητές αρκέστηκαν σε αυτό το συσχετισμό χωρίς περεταίρω έρευνα. Παρόλο αυτά οι Philipe Cole, M.D., Dr.P.H.; Brad Rodu, D.D.S.; Annette Mathisen, Ph.D. (Alcohol-containing mouthwash and oropharyngeal cancer A review of the epidemiology JADA, Vol. 134, August 2003) θεωρούν το αποτέλεσμα τόσο ανάρμοστα υψηλό σε σχέση με τα υπόλοιπα στοιχεία της έρευνας που θεωρούν ότι είναι θέμα… τύχης.

Είδαμε μέχρι εδώ, 8 από τις 9 έρευνες που έχουν γίνει για το θέμα συσχετισμού αλκοολούχων στοματικών διαλυμάτων και καρκίνου του στόματος.

Ξεχωριστή θέση κατέχει η έρευνα που διενεργήθηκε από το Αμερικανικό Εθνικό Ινστιτούτο Καρκίνου NCI (http://www.cancer.gov/) και η οποία αποτέλεσε –λανθασμένα - αφορμή για τις επικρίσεις κατά του Listerine.

Η έρευνα διενεργήθηκε σε εθνικό επίπεδο από τον Ιανουάριο του 1984 έως το Μάρτιο του 1985 με 1485 ασθενείς και 1668 άτομα επαλήθευσης. Όλα τα άτομα που συμμετείχαν στην έρευνα ήταν ηλικίας κάτω των 65 ετών.

Ένας από τους σκοπούς της έρευνας ήταν η ανακάλυψη καινούριων παραγόντων που είναι υπεύθυνοι για τον καρκίνο του στόματος. Το πρώτο μέρος της έρευνας αφορούσε τον συσχετισμό της κατανάλωσης αλκοολούχων ποτών και καρκίνου του στόματος. Τα αποτελέσματα ήταν τα αναμενόμενα (θετικός συσχετισμός), εκτός από μια σημαντική λεπτομέρεια. Δεν βρέθηκε θετικός συσχετισμός μεταξύ καρκίνου του στόματος και κατανάλωσης κρασιού. Μόνο όταν η ποσότητα του κρασιού ξεπερνούσε τα 30 η και περισσότερα ποτήρια εβδομαδιαίως τα αποτελέσματα ήταν θετικά, αλλά και πάλι το Relative Rate ήταν αρκετά χαμηλό (περίπου 2,0), αν αναλογιστούμε ότι το αντίστοιχο Relative Rate για τα υπόλοιπα αλκοολούχα ποτά σε αυτή τη ποσότητα ήταν περίπου 10,0. Σύμφωνα με αυτό οι ερευνητές καταλήγουν ότι «είναι πιθανό τα υπόλοιπα συστατικά των αλκοολούχων ποτών να είναι υπεύθυνα για τον καρκίνο του στόματος και όχι η αλκοόλη»

Στο δεύτερο μέρος της έρευνας, η οποία έγινε από τους Winn D, Blot W, McLaughlin J, et al. (Mouthwash use and oral conditions in the risk of oral and pharyngeal cancer. Cancer Res 1991;51:3044-7.), βρέθηκε οριακός συσχετισμός (Relative Rate 1,4-1,6) μεταξύ χρήσης στοματικών διαλυμάτων και καρκίνου του στόματος (για διαλύματα άνω των 25% σε αλκοόλη). Τα στοιχεία ωστόσο έχουν κριθεί ως ανακριβή καθώς αφενός το δείγμα είχε μειωθεί κατά 42% (λόγω της απόρριψης τους μετά τη διαδικασία της συνέντευξης) και αφετέρου γιατί θεωρήθηκαν ως χρήστες και αυτοί που ξεκίνησαν να χρησιμοποιούν στοματικά διαλύματα λίγα χρόνια πριν την έρευνα, χωρίς όμως να μελετηθεί αν η επιθυμία για δροσερή αναπνοή προήλθε από τα πρώτα συμπτώματα του καρκίνου του στόματος. Επίσης, οι ασθενείς δεν ρωτήθηκαν και δεν ερευνήθηκε γενικότερα για πoιο λόγο ξεκίνησαν τη χρήση των στοματικών διαλυμάτων παρ’ όλο που ο Kabat το έχει αναφέρει στην έρευνα του ως «παράγοντα ζωτικής σημασίας».

Τέλος, δεν διαχωρίστηκαν οι περιπτώσεις των ασθενών με true OPC (mucosal cases) και pseudo cases το οποίο έγινε από τους Philipe Cole, M.D., Dr.P.H.; Brad Rodu, D.D.S.; Annette Mathisen, Ph.D. (Alcohol-containing mouthwash and oropharyngeal cancer A review of the epidemiology JADA, Vol. 134, August 2003) με σαφώς διαφορετικά συμπεράσματα. Αξιοσημείωτο, πάντως, είναι ότι στις 23 Απρίλιου 2001 εκπρόσωποι του Ινστιτούτου στον τηλεοπτικό σταθμό ABC παραδέχτηκαν ότι παρόλο που τα ευρήματα τους ήταν πιο υψηλά από τα αναμενόμενα δεν μπορούν να θεωρήσουν τα αλκοολούχα στοματικά διαλύματα ως υπαίτια για την ανάπτυξη του καρκίνου το στόματος.

Με άλλα λόγια, όπως πολύ εύστοχα σχολιάζουν οι Samuel Shapiro, John Castellana and J. Michael Sprafka (American Journal of Epidemiology 1996;144:1091-1095)

”Μπορεί το Listerine να σκοτώσει τα μικρόβια που προκαλούν την κακή επιδημιολογία; “

Συμπέρασμα:

Τα τελευταία τουλάχιστον 25 χρόνια υπήρχε ένας μεγάλος μύθος γύρω από το πόσο κακό είναι το Listerine για την υγεία. Έχουν γίνει αρκετές έρευνες που καταρρίπτουν τον μύθο και στο εξωτερικό δεν τίθεται πια θέμα επικινδυνότητας. Είναι καιρός να καταρρίψουμε τον μύθο και στην Ελλάδα. Το Listerine είναι και αποτελεσματικό και ασφαλές.

Υστερόγραφο για τους καλοθελητές:

1.Δεν τα παίρνω από την Johnson & Johnson

2.Στους ασθενείς μου συνιστώ να εναλλάσσουν τα στοματικά διαλύματα μέχρι να βρουν αυτό που τους ταιριάζει, εκτός και αν υπάρχει λόγος για κάτι συγκεκριμένο

3.Στο ιατρείο μου το χρησιμοποιώ, όπως και στο σπίτι μου, για τους δικούς μου λόγους.

4.Δεν θεωρώ το Listerine το καλύτερο στοματικό διάλυμα, αλλά σίγουρα δεν το θεωρώ και κακό.

Τσανακτσίδης Α. Δημήτρης

Χειρουργός οδοντίατρος